polski angielski niemiecki
Sobota, 19 czerwca 2021 r. Imieniny: Gerwazego, Protazego, Sylwii
Uchwalenie Konstytucji 3 maja
 Deputacja liczyła 11 członków, w tym 5 ministrów i 6 posłów, po 2 z każdej z prowincji, tj. Małopolski, Wielkopolski i Litwy. Na jej czele stanął biskup kamieniecki Adam Krasiński,dawny przywódca konfederacji barskiej. Najaktywniejszym członkiem deputacji byłIgnacy Potocki, człowiek wykształcony i obyty w świecie, zaangażowany w latach1773–1776 w działalność Komisji Edukacji Narodowej. Należy dodać, że był on czołowym działaczem loży masońskiej. W Sejmie należał do liderów stronnictwa patriotycznego i orientacji propruskiej. Pierwszym dziełem deputacji było opracowanie„Zasad do poprawy formy rządu”, których autorem był Ignacy Potocki. Przedstawiono jena forum sejmowym 17 grudnia 1789 r. i przyjęto po burzliwej debacie,tydzieńpóźniej natomiast podano do oblaty w księgach grodzkich warszawskich, przez co zyskały mocobowiązującą.

„Zasady” były wyrazem poszukiwania kompromisu między istniejącymi w Sejmieugrupowaniami. W odniesieniu do ustroju społecznego potwierdzono w nich wolności stanu szlacheckiego i zasadę równości szlachty. Zarazem zadeklarowano „obwarowanie prawa własności każdego mieszkańca oraz rozciągnienie na wszystkich ogółem rządowej opieki”. Po uchwaleniu „Zasad do poprawy formy rządu” przystąpiono do zasadniczych prac nad modelem rządu.

Zamiarem najbardziej aktywnego członka deputacji – Ignacego Potockiego – było opracowanie czegoś w rodzaju kodeksu prawa politycznego, składającego sięz serii ustaw, regulujących szczegółowo organizację i funkcjonowanie naczelnych organów państwa, a takżeaktu ustanawiającego prawa kardynalne Rzeczypospolitej.W początkach maja 1790 r. przedstawiono izbom projekt prawa o sejmikach, jakopierwszą z projektowanych ustaw w przedmiocie formy rządu. Sejm zażądał jednakod deputacji, aby przedstawiła mu całość projektu, do czego doszło dnia 5 sierpnia 1790 r.

Opracowany przez deputację sejmową „Projekt do formy rządu” składał się z 11 projektów ustaw szczegółowych, liczących w sumie 681 artykułów. Pierwszy nosił tytuł „Prawa konstytucyjne, a w nich kardynalne”. Zawierał zestawienia najważniejszychzasad ustrojowych. Pozostałe dziesięć regulowało organizację i funkcjonowanie naczelnych organów władzy. Projekt był w zasadzie dziełem samego Potockiego, zaaprobowanym przezpozostałych członków deputacji. Zdaniem wybitnego znawcy epoki Jerzego Michalskiego, projekt deputacji „odzwierciedlał w pełni „republikańską” doktrynę ustrojową.

„Projekt do formy rządu” z dn. 5 sierpnia 1790r. obejmował prawa konstytucyjne, wśród których znajdowały się niezmienne prawa kardynalne. Nad kształtem tych praw toczyły się w Sejmie przewlekłe i niekiedy drobiazgowe debaty. Tymczasem zbliżał się koniec kadencji, ustalony na styczeń 1791 roku.Z uwagi na to jesienią 1790 r. zapadła decyzja o przeprowadzeniu wyboru nowego kompletu posłów i utrzymania węzła konfederacji na następne dwa lata. Przedłużenie kadencji Sejmu nie oznaczało niestety przyspieszenia tempa prac legislacyjnych. W tej sytuacji – poza Sejmem  i w swoistej konspiracji –prace nad reformą ustrojową podjął król Stanisław August wraz ze Stanisławem Małachowskim, Ignacym Potockim, Hugonem Kołłątajem i królewskim lektorem i sekretarzem ScipionemPiattolim. To właśnie oni w marcu 1791 r. ukończyli projekt Ustawy Zasadniczej. Ze względu na jego kontrowersyjny charakter nie zamierzalijednak poddawać go zwykłej procedurze sejmowej. Podjęli działania, przez niektórych historyków, słusznie lub niesłusznie, nazywane zamachem stanu. Nie ulega wątpliwości, że prace nad ustawą przebiegały poza Sejmem i prowadzone były bez umocowania Izby, a król i jego współpracownicy przygotowywali się do ominięcia standardowych procedur i głosowania ustawy w całości, postąpili tak jednak kierując się wyłącznie troską o dobro Ojczyzny, a nie prywatną korzyścią.

Wprowadzeniu pod obrady projektu Ustawy Zasadniczejsprzyjało uchwalenie przez Sejm ustaw ważnych z punktu widzenia reformy: „Prawa o sejmikach” w marcu 1791 i „Prawa o miastach” w kwietniu 1791 r. Zrobiono to, korzystając z absencji większości oponentów, którzy wyjechali z Warszawy na czas poselskich ferii wielkanocnych i agitując w przeddzień posiedzenia Izby przyjaznych reformie posłów.Postępowanie stronnictwa patriotycznego było sprzeczne z regulaminem prac sejmu. Zgodnie z obowiązującymi zasadami każdy projekt ustawy, zredagowany przez marszałka sejmowego i Deputację, był drukowany i rozdawany posłom co najmniej trzy dni przed posiedzeniem. Starano się w ten sposób ułatwić posłom przygotowanie się do merytorycznej dyskusji. Patriotyczną determinacjąkróla i jego współpracowników tłumaczyć można też zmianę terminu posiedzeniaSejmu, które pierwotnie zaplanowane było na dzień 5 maja 1791 r.

Od rana dn. 3 maja 1791 r.w okolicach Zamku Królewskiego gromadziły się tłumy mieszczan. Zamek otoczyły też oddziały wojska dowodzone przez ks. Józefa Poniatowskiego. Wieść o nadzwyczajnych wydarzeniach w Sejmie spowodowała, że zapełniły się galerie dla publiczności. Napięcie w Izbie stopniowo rosło. Obrady rozpoczęto lekturą depesz od posłów zagranicznych. Były one celowo tak dobrane, aby – donosząc o zagrożeniach dla kraju –sugerowały wniosek, że uratować państwo przed kolejnym rozbiorem może jedynie ustanowienie „dobrego rządu”. Do przedstawienia środków zaradczych wezwano króla, ten natomiast odwołał się do przygotowanego projektu ustawy zasadniczej. Oponenci natychmiast zgłosili naruszenie regulaminu, odwoływali się też do zaprzysięganych przez króla przy elekcji artykułów pacta conventa, czyli praw kardynalnych dawnej Rzeczypospolitej. Najbardziej spektakularne i teatralne były wystąpienia posła kaliskiego, Jana Suchorzewskiego.

Po wielogodzinnym sporze wezwano jednak zebranych do głosowania przez aklamację, po czym król zaprzysiągł Konstytucję. Następnie w katedrze św. Jana większość obecnych senatorów i posłów powtórzyła zbiorowo królewską rotę, przysięgając na wierność nowej Ustawie. W Izbie pozostali wówczas polityczni przeciwnicy zmian i legaliści, negujący sposób przyjęcia Konstytucji. Z prawa protestacji skorzystało i wpisało je do ksiąg grodu warszawskiego 26 posłów i jeden senator.

Dn. 5 maja 1791 r. za jednomyślną zgodą całejizby sejmowa deputacja konstytucyjna wraz z jej przewodniczącym biskupem inflanckim Józefem Korwinem Kossakowskim,pomimo początkowych wahań ze strony samego przewodniczącego, podpisała uchwaloną wcześniej konstytucję. Tego samego dniamarszałek sejmu Stanisław Małachowski oblatował konstytucję w grodzie warszawskim. Naprawionotym samym istotne dla ważności nowej ustawy zasadniczej uchybienie formalne i tym samymponownie dano wyraz zgody stanów sejmowych na uchwaloną 3 maja „Ustawę rządową”, stanowiącą pierwszą w Europie, a drugą w świecie, po Konstytucji Stanów Zjednoczonych, ustawą zasadniczą. Dodatkowo podjęto uchwałę zatytułowaną „Deklaracja stanów zgromadzonych”. Ogłoszono w nim zniesienie wszelkich dawnych i teraźniejszychprzepisówprawnych sprzecznych z nową konstytucją. Władzy wykonawczej w postaci StrażyPraw zalecono natychmiastowe podjęcie obowiązków. Komisje rządowe i sądy – niezwłocznie, a wojsko – w terminie miesiąca zobowiązano do złożenia przysięgi nakonstytucję. Każdy, kto występowałby przeciwko ustawie zasadniczej, a zwłaszcza zawiązywał przeciwko niej rokosz, czyli konfederację, miał zostać uznany za zdrajcę ojczyzny i buntownika podlegającego karze orzeczonej przez sąd sejmowy. Postanowionotakże, aby corocznie w dniu św. Stanisława (8 maja) odbywały się uroczyste nabożeństwa dziękczynne na pamiątkę uchwalenia konstytucji. W okresie późniejszymprzeniesiono to święto na dzień 3 maja.

W dniu 14 lutego 1792 r. odbyły się sejmiki zwołane w celu wyboru sędziówi deputatów do Trybunałów. Zebrana na nich szlachta wypowiedziała się takżew sprawie uchwalenia Konstytucji 3 maja. Odbyło się wówczas łącznie 78 sejmików, z czego zdecydowana większość, konkretnie – 70, opowiedziała się za konstytucją,składając na nią przysięgę lub wyrażając zaręczenie albo podziękowanie królowii sejmowi za jej uchwalenie.Zaledwie 8 sejmików przemilczało sprawę konstytucji,dając tym samym wyraz swej obojętności. Ten swoisty plebiscyt dowodził przekonania większości narodu politycznego I Rzeczypospolitej o słuszności podjętegodzieła reformy.

Opracował Pan Sebastian Węgrzynowski

02-05-2021
Szukaj w artykułach
Czerwiec 2021
Pn Wt Śr Cz Pt So N
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30